Noordernieuws.be Nieuwsmagazine van de Noorderkempen
De rattenvanger is een van de bekendste, oude beroepen. Dit komt vooral door het bekende liedje ‘de rattenvanger van Hamelen’. Een rattenvanger ving ratten om de rattenpopulatie beperkt te houden. Hij ving de ratten ook om de pest te bestrijden. Ook al bestaat de pest niet meer en is de rattenpopulatie nu zeer beperkt, toch bestaat het beroep van rattenvanger nog steeds. Zo worden in België muskusratten bestreden. Eigenlijk zijn dit geen ratten maar woelmuizen.
Volksverhaal
De rattenvanger van Hamelen is een volksverhaal, dat de gebeurtenissen van 26 juni 1284 in de Duitse stad Hamelen beschrijft. Het verhaal gaat over een bonte fluitspeler die de stad redde van een rattenplaag door de ratten te lokken en hen te laten verdrinken in de Wezer. De burgemeester weigert hem echter te betalen voor zijn diensten, wat leidt tot een wraakactie die resulteert in de verdwijning van de kinderen van Hamelen. Dit verhaal is vooral bekend door de versie van de gebroeders Grimm, die het in hun boek ‘De Duitse sprookjes’ publiceerden. Over het einde bestaan er verschillende varianten en theorieën, waardoor het verhaal tot op de dag van vandaag blijft fascineren.
De praktijk van het beroep
Hoewel de legende een sprookjesachtig tintje heeft, was de rattenvanger in werkelijkheid een hard en soms gevaarlijk beroep. In de 18e en 19e eeuw werden veel steden geteisterd door rattenplagen. Ratten waren dragers van ziekten en veroorzaakten grote schade aan voorraden graan en voedsel. Een rattenvanger gebruikte vallen, klemmen en soms honden of fretten om de ratten te vangen. Daarnaast werd er vaak vergif ingezet, al was dit in die tijd niet altijd even effectief of veilig. Het was een beroep dat niet hoog in aanzien stond, maar wel noodzakelijk was voor de volksgezondheid.
Ratten en ziekten
De bekendste ziekte die met ratten in verband wordt gebracht, is de pest. In de middeleeuwen eisten verschillende pestgolven miljoenen levens in Europa. Men wist toen nog niet dat de pest werd overgebracht door vlooien die op ratten leefden. Toch speelde de rattenvanger een rol in de strijd tegen de ziekte, omdat het terugdringen van ratten indirect ook het aantal besmettingen verminderde. Behalve de pest brachten ratten ook andere ziekten met zich mee, zoals tyfus en leptospirose, waardoor het werk van de rattenvanger van levensbelang was.
Het beroep vandaag
Hoewel we tegenwoordig spreken van ‘ongediertebestrijding’, zijn er nog steeds moderne rattenvangers actief. Hun werk is breder geworden en richt zich niet alleen op ratten, maar ook op muizen, insecten en andere plaagdieren. In België en Nederland wordt bijvoorbeeld nog steeds actief de muskusrat bestreden. Deze dieren ondermijnen met hun graafgedrag de dijken en waterkeringen, wat gevaarlijk kan zijn voor de waterveiligheid. Het beroep van rattenvanger heeft dus een andere vorm gekregen, maar de kern blijft hetzelfde: het beschermen van de mens en zijn leefomgeving tegen schade en ziektes die door dieren worden veroorzaakt.
Culturele nalatenschap
De rattenvanger is niet alleen een historisch beroep, maar ook een cultureel symbool geworden. Door verhalen, liedjes en toneelstukken leeft de figuur voort in de collectieve herinnering. Het beeld van de geheimzinnige man met zijn fluit en een stoet ratten achter zich, spreekt nog altijd tot de verbeelding. Het beroep herinnert ons eraan hoe groot de invloed van ongedierte in vroegere tijden was en hoe afhankelijk men toen was van ambachtslieden die vandaag vaak vergeten zijn.
Paul Witters
