Oude en vergeten beroepen van vroeger: korsettenmaker

Een korsettenmaker was oorspronkelijk de vervaardiger van keurslijven. Het keurs, keursje of rijglijf maakte aanvankelijk deel uit van de zichtbare kleding, maar werd vanaf de achttiende eeuw steeds vaker als onderkleding gedragen. Het stijf rijglijf diende om het bovenlijf, de taille, de buik en de heupen de gewenste slanke vorm te geven. Daarmee had de korsettenmaker een belangrijke rol in het schoonheidsideaal van zijn tijd: hij of zij zorgde ervoor dat de mode letterlijk vorm kreeg.

Een korset (of keurslijf) is een kledingstuk bedoeld om de taille en/of de boezem te accentueren. Hoewel het doorgaans als damesondergoed werd beschouwd, kende het ook varianten die door mannen werden gedragen. In de negentiende eeuw droegen sommige dandy’s – modebewuste heren – een korset om hun figuur strakker te laten uitkomen. Daarnaast werd het korset soms om medische redenen gebruikt, bijvoorbeeld om rug en romp steun te geven bij klachten of na een operatie.

Het vakmanschap van de korsettenmaker

Een korset maken vergde veel ambachtelijke kennis. De korsettenmaker moest nauwkeurig werken met stoffen, baleinen en metalen sluitingen. Aan de achterzijde werd het korset strak bijeengetrokken door middel van een lange veter. Voor het aantrekken was vaak assistentie nodig; het was immers bijna onmogelijk om de veters zelf voldoende strak aan te trekken. Daarom werd soms een zogenaamde busk aan de voorzijde aangebracht: een sluiting die het mogelijk maakte het korset zelf aan en uit te doen.

Het atelier van een korsettenmaker rook naar stof, leer en olie van de metalen onderdelen. Op houten tafels lagen stoffen, scharen en spelden, terwijl half afgemaakte korsetten op paspoppen hingen te wachten. Iedere klant vroeg om maatwerk, want het korset moest niet alleen mooi maar ook draagbaar zijn. Er waren eenvoudige modellen voor de middenklasse en luxueuze exemplaren met kant en borduurwerk voor de hogere standen. Vooral rijke dames konden zich veroorloven regelmatig een nieuw exemplaar te laten maken, afgestemd op de laatste mode.

Flauwvallen en gezondheidsrisico’s

De verschillende verticale baleinen in een korset dienden om het lichaam voldoende steun te geven. Aan de zijkanten gebruikte men flexibele baleinen, terwijl voor- en achterkant vaak stijver waren. Dat gaf het korset zijn karakteristieke vorm, maar leidde soms ook tot ongemak. Jonge meisjes begonnen al vroeg met het dragen van een korset, zodat hun taille ‘onder controle’ bleef. Het schoonheidsideaal van de wespentaille maakte dat sommige korsetten extreem strak werden aangesnoerd. Hierdoor raakten organen letterlijk verschoven en werd de longinhoud beperkt. Het was dan ook niet ongewoon dat dames flauwvielen, zeker tijdens sociale gelegenheden waar men lang rechtop moest staan. Zwangere vrouwen stelden het dragen van een aangepast korset zo lang mogelijk uit, maar ook zij ontkwamen er vaak niet aan.

Van dagelijks gebruik naar verleden tijd

Tot aan de Tweede Wereldoorlog bleef het korset een gewoon kledingstuk. Het was net zo vanzelfsprekend als het dragen van een jas of rok. Daarna veranderde de mode ingrijpend: vrouwenemancipatie, nieuwe stoffen en een meer ontspannen levensstijl maakten het korset overbodig. Ondergoed werd comfortabeler, en de korsettenmaker verloor zijn vaste klantenkring. Sommigen schakelden over naar lingeriewerk of medische steunkorsetten, maar het beroep in de traditionele zin verdween langzaam uit het straatbeeld.

Erfgoed en nostalgie

Toch is het werk van de korsettenmaker niet helemaal verdwenen. In musea en historische kledingcollecties zijn talloze korsetten te bewonderen, vaak ware kunstwerken van naald en draad. Daarnaast zijn er nog steeds ambachtelijke ateliers die zich bezighouden met het maken van historische kostuums of toneelkleding, waarbij de kennis van de korsettenmaker onmisbaar is. Ook binnen de modewereld duiken korsetten regelmatig opnieuw op als stijlvol en gedurfd mode-element.

Het beroep van korsettenmaker mag dan grotendeels vergeten zijn, de invloed ervan op mode, lichaam en schoonheidsideaal is tot op de dag van vandaag zichtbaar. Korsetten belichamen de combinatie van ambacht, mode en maatschappelijke normen. De korsettenmaker gaf letterlijk vorm aan een tijdperk waarin uiterlijk vertoon en status nauw verweven waren.

Paul Witters