Eigen aard is goud waard: eten en drinken van vroeger

Wie aan Vlaanderen van vroeger denkt, ziet misschien eerst de sobere klederdracht, de houten klompen en de boerderijkeuken voor zich. Maar eenmaal de tafel gedekt was, bleek al snel dat soberheid niet betekende dat men niet van het goede leven hield. Integendeel: op het vlak van eten en drinken wist de Vlaming van aanpakken. Niet met overdreven luxe op een gewone werkdag, wel met stevige kost, vaste gewoonten en een diepe liefde voor alles wat verwarmt, voedt en verbindt.

Die volkse uitspraak zegt veel. Eten en drinken hoorden hier altijd samen. De maaltijd was meer dan een noodzakelijk rustpunt tussen twee werkdagen. Ze was ook een moment van gezelligheid, familie en herkenning. Al in de tijd van Julius Caesar stonden onze streken bekend om hun gerstebier. Meer dan twintig eeuwen later is die liefde voor bier nog altijd een deel van onze identiteit. Lambiek, geuze, kriekenlambiek, trappistenbier, een glas Peterman of een frisse pint: het hoorde allemaal thuis in een cultuur waarin smaak, ambacht en samenzijn hand in hand gingen.

Brood, pap en aardappelen als dagelijkse basis

Toch moeten we het verleden niet romantiseren. Het dagelijkse menu van de gewone man was lang eenvoudig en vaak eenzijdig. Brood, pap en aardappelen vormden de ruggengraat van de maaltijd. Daarbij kwamen spek, af en toe wat boter, en op betere dagen een stukje vlees. Groenten waren er wel, maar kregen vroeger lang niet de plaats die ze vandaag hebben. In de zomer stond er soms sla op tafel, maar veel arbeiders en kleine boeren aten vooral wat vulde en kracht gaf om opnieuw aan het werk te gaan.

De boer, de dagloner en de ambachtsman moesten leven van wat betaalbaar en beschikbaar was. Een dampende kom pap in de ochtend, brood tijdens de werkdag en ’s middags of ’s avonds aardappelen met een saus of een stukje gezouten vlees: zo zag het leven er in veel gezinnen uit. Rundsvlees verscheen op gewone weekdagen zelden op tafel. Wie een varken had geslacht, leefde een tijdlang van ‘het stuk van ’t varken’: spek bij het ontbijt, hesp later op de dag en wat vet om de rest smaak te geven.

En toch zat ook in die eenvoudige kost iets geruststellends. Ze hoorde bij het ritme van het huis, van de seizoenen en van het werk op het land. Men at wat men kende, wat men zelf kon bewaren en wat genoeg voeding gaf om zware dagen door te komen. Dat is misschien minder verfijnd dan onze keuken van vandaag, maar het was wel een eetcultuur met logica, traditie en karakter.

Bier voor de dorst, jenever voor de warmte

Als er één drank is die diep in onze geschiedenis verankerd zit, dan is het bier. Bier was niet alleen een genotsmiddel, maar vaak ook een vertrouwde drank bij de maaltijd, op feestdagen, na het werk en in de herberg. Het was iets wat mensen deelde. Er werd gezongen, gepraat, gelachen en gerouwd met een glas binnen handbereik. Geen wonder dat zoveel oude drinkliederen het bier bezongen alsof het een goede vriend was.

Naast bier was er natuurlijk ook jenever. Die had een dubbel gezicht. Aan de ene kant hoorde hij bij de volkscultuur en bij de gezelligheid rond de stoof. Aan de andere kant heeft jenever veel ellende veroorzaakt. Vooral in arbeidersmilieus kon drankmisbruik zwaar doorwegen op het gezinsleven. Dat besef groeide ook in de politiek. Toen het schenken van sterke drank in herbergen aan banden werd gelegd, zocht men allerlei sluipwegen. In volksverhalen en herinneringen duikt dan ook geregeld de keuken op als schuilplaats, dichter bij het haardvuur en ver weg van nieuwsgierige blikken.

Juist dat maakt het onderwerp zo menselijk. Er zat humor in, maar ook tragiek. Men bestelde lachend ‘een Vanderveldeke’, maar achter dat grapje zat een hele tijdsgeest van strijd tegen drankmisbruik, armoede en miserie. Gelukkig is die oude jeneverkwaal grotendeels verleden tijd. Het beeld van dokwerkers die met een liter jenever naar hun werk trokken, behoort vandaag tot een verleden dat we niet moeten idealiseren.

De warme maaltijd bleef het hart van de dag

Ondanks alle veranderingen in de samenleving bleef één ding opvallend lang hetzelfde: het warm eten bleef de belangrijkste maaltijd. En wie warm eten zegt, zegt in Vlaanderen bijna automatisch ook soep. Soep hoorde erbij, punt. Daarna volgden aardappelen met vlees, saus en wat er verder voorhanden was, afgewisseld met vis of een eenvoudiger gerecht. Zelfs toen het leven moderner werd, bleef die volgorde herkenbaar in talloze gezinnen.

Langzaam veranderde het voedingspatroon wel. De levensstandaard ging omhoog, de lonen verbeterden en de winkels werden beter bereikbaar. Waar op sommige dorpen vroeger nauwelijks een echte beenhouwer te vinden was, kwamen later bakkerijen, slagerijen en andere speciaalzaken op. Men ging, zoals men zei, ‘met de bakker en de beenhouwer eten’. Ook dat zegt veel. Het dagelijkse eten werd rijker, gevarieerder en minder afhankelijk van wat men thuis zelf maakte of slachtte.

Zelfs de manier van eten veranderde. De gemeenschappelijke schotel op tafel maakte stilaan plaats voor een bord per persoon. Dat lijkt een klein detail, maar het vertelt iets over comfort, welvaart en veranderende omgangsvormen. Tegelijk bleef het gevoel van samen eten belangrijk. De tafel bleef de plek waar het gezin elkaar trof, waar nieuws werd uitgewisseld en waar de dag als het ware werd samengevat.

Een mooi detail uit de sociale geschiedenis is dat arbeiders hun warme middagmaal na verloop van tijd steeds vaker moesten inruilen voor brood tijdens de schaft. De brooddoos werd een begrip. In betere kringen of bij wat beter betaalde ambachtslieden hoorde daar soms een pistolet met charcuterie, een hardgekookt ei, een augurk en zelfs een glas bier bij. Ook daarin zie je weer dezelfde Vlaamse reflex: zelfs wanneer het eenvoudig moest blijven, wilde men er toch iets smakelijks van maken.

Meer keuze, maar dezelfde ziel

Vandaag eten we pasta, pizza, zuiderse gerechten en smaken van over de hele wereld. Die internationale keuken is ook in Vlaanderen al lang ingeburgerd. Maar onder al die vernieuwing blijft iets ouds herkenbaar. We houden nog altijd van een degelijke maaltijd, van soep als troost, van brood dat kraakt, van een tafel waarrond mensen samenkomen en van een goed glas bij het eten. De vormen veranderen, de kern veel minder.

Misschien is dat wel de mooiste conclusie bij dit stukje erfgoed. Eten en drinken vertellen niet alleen wat er vroeger op tafel stond, maar ook wie wij waren. Ze tonen hoe mensen met weinig toch warmte en gezelligheid maakten. Hoe er werd gedeeld, gespaard, gelachen en soms ook overdreven. Maar vooral tonen ze hoe sterk de Vlaamse tafel altijd verbonden is geweest met huiselijkheid en gemeenschap.

En precies daarom is dit oude voedselverhaal meer dan een opsomming van aardappelen, brood, spek en bier. Het is een venster op het dagelijkse leven van vroeger. Op de boerderijkeuken, de stoof, de dampende soepketel, het stuk brood voor onderweg en het glas dat men hief op het einde van een lange dag. Eten en drinken waren nooit zomaar bijzaak. Ze waren, toen al net als nu, een stuk van onze eigen aard. En eigen aard, die blijft nu eenmaal goud waard.

Paul Witters