Laatste nieuws:
Duwvaartprotest Groene Fietsers2
©Peter Lembrechts

Duwvaartprotest Groene Fietsers

Eén jezuïet heeft destijds het groene bewustzijn volledig omarmd en er zijn levenswerk van gemaakt. In 1973 richtte Luc Versteylen, leraar aan het Xaverius Instituut in Antwerpen, met zijn leerlingen de ‘Groene Fietsers’ op. De jongeren hadden nauwere banden met de ‘Anders-Gaan-Leven-beweging’ en de Oude Brouwerij van Viersel, hun fantasierijk actievoeren kreeg heel veel media-aandacht.

Geëngageerde jongeren

De ‘Groene Fietsers’ was een groep van geëngageerde jongeren, die uitrukte om onverantwoorde milieuschendingen tegen te gaan, daar waar de officiële beleidsorganen in gebreke bleven.
De “Groene Fietsers”, was een geuzennaam, die ze te danken hebben aan toenmalig havenschepen van Antwerpen, Leo Delwaide, die de actievoerders tijdens een interview zo noemde.
Uit “eerbetoon” aan Delwaide werd de naam overgenomen. Wie lid werd, kocht een groene-fietsersplaat en was bereid om op elk moment van de dag in te grijpen bij een mogelijk “schendalarm”, een acute schending van het leefmilieu. De actiegroep beschikte over verschillende soorten manieren om de aandacht te trekken bij een “schendalarm”: de “fietsenflop”, het “belconcert” en de “schupploeg”. Wanneer een grote groep achter elkaar ging fietsen, werd het autoverkeer even lam gelegd, vandaar de naam “fietsflop”. Het “belconcert” sprak voor zich en werd de eerste keer gebruikt bij de “Doemeling”, in februari 1974 in Antwerpen. De actie van de “schupploeg” werd toegepast bij ernstige natuurschendingen.

Duwvaartprotest Groene Fietsers2
©Peter Lembrechts
Straatstriptekenen

Alle fietsers gingen gewapend met een kleine schop naar de afgesproken plaats en gooiden de gegraven putten op een symbolische manier weer dicht. Het aantal leden van de actiegroep groeide langzaam maar zeker aan. Zij voerden in de jaren zeventig al actie tegen het toenemende gebruik van plasticverpakkingen, lang voor er nog maar sprake was van een Plastic Soup, van aangespoelde walvissen met een maag vol plasticafval. Een vijftigtal fietsers voerden actie tegen de beslissing van een warenhuis om voortaan alleen nog melk in plastic flessen te verkopen. Een andere spraakmakende vorm van actievoeren was straatstriptekenen. Daarbij werden doodshoofden aangebracht op gevaarlijke kruispunten of symbolische fietsstroken op de grond getekend. Meer dan 5000 fietsers uit de Voorkempen hebben destijds hiervoor de Grote Markt in Antwerpen bezet en hielden er een belconcert van vijf minuten om te protesteren tegen de aanleg van het duwvaartkanaal ten noorden van Antwerpen.

Acties tegen andere bedreigingen van het milieu

In mei ’74 was er de ‘Doemeling’, een ‘stikstaking tegen de toenemende luchtvervuiling’, maar in samenwerking met het actiecomité ‘Red de Voorkempen’. Het overhandigen van de 85.000 handtekeningen aan staatssecretaris voor Leefmilieu Karel POMA via de “Trietseling” van 4 januari ‟75 was één der zwaarste acties en meteen ook de laatste. “Trietseling” was de samensmelting van “trein” en “fiets”. Honderden fietsers namen de trein naar Brussel en verzamelden op de Grote Markt, van daaruit trokken ze naar het staatssecretariaat. De ‘Groene Fietsers’ kregen hun plaats van samenkomst in de Rodenbachstraat in Borgerhout, in het huis van de familie Stes, waar ook vele vergaderingen van Red de Voorkempen en het ‘Nationaal Komitee Antiduwvaart’ plaatsvonden. Er ontstond een protestgolf tegen het geplande kanaal voor de duwvaart, dat van Oelegem helemaal tot Zandvliet zou lopen. Dertig kilometer lang door de zandgronden en de kwetsbare natuurgebieden, bossen en kasteelparken van de Voorkempen. In mei en juni ‟70 verschenen de eerste onheilspellende berichten in de Gazet van Antwerpen. Ze richtten de aandacht vooral op de vijvers van De Mick te Brasschaat, die dreigden uit te drogen. De vraag werd toen gesteld hoe de natuur en de bodem zouden reageren op een kanaal van 30 km lang en 120 meter breed. Het protest had zich ondertussen over alle lagen van de bevolking gespreid. Het duwvaartproject werd in 1975, onder druk van de bevolking, definitief stopgezet. Het is tot vandaag misschien wel de mooiste trofee die de groene beweging ooit heeft binnengehaald in ons land. Feit is dat het jarenlang stil bleef rond het kanaal tot uiteindelijk het tracé, vele jaren later, definitief geschrapt werd van het gewestplan. Dit na een ultieme poging van de overheid om op het kanaaltracé de tweede goederenspoorlijn aan te leggen. Maar ook dit werd verijdeld. ‘Red de Voorkempen’ voelde zich gesterkt om de acties uit te breiden naar andere bedreigingen voor het milieu in de regio: de afvaltransporten langs het Albertkanaal en in de Antwerpse haven, de verkaveling van het Zoerselbos, de bescherming van de Brechtse Heide, de aanleg van de grote ring rond Antwerpen, nieuwe autostrade door het Peerdsbos, de bouw van slachthuizen en ‘illegale sportcentra’, de overvloed aan crossterreinen, almaar nieuwe industriegebieden met bijbehorende lawaai- en stankoverlast, Doel…

De natuur moet terug en geheeld worden

‘Red de Voorkempen’ lag aan de basis van het Regionaal Landschap De Voorkempen en tracht nu via verenigingen zoals GruunRant en GroenRand de eilandjes natuur terug te verbinden en te ontsnipperen. De natuur moet terug ‘geheeld’ en ‘genezen’ worden. Heel het verhaal werd gepubliceerd in een cataloogboek, die het verhaal van “Red de Voorkempen” en de “Groene Fietsers” beschrijft: “De harde strijd voor zachte waarden”.

Marcel Verbruggen is niet meer
Natuurbeschermer van het eerste uur, Marcel Verbruggen

Het succesvolle anti-Duwvaartprotest verhoogde het milieubewustzijn aanzienlijk en heeft ontegensprekelijk een stimulerende en inspirerende invloed gehad op de ontluikende Vlaamse milieubeweging (en de partij AGALEV). Men begon aan de bouw van het duwvaartkanaal in de jaren zeventig, maar onder druk van milieuactivisten werd de bouw onderbroken. Stille getuigen hiervan zijn de E10-plas en de ongebruikte brug aan de zwaaikom in Oelegem, de enige overblijfselen van deze harde strijd.

Duwvaartprotest Groene Fietsers4
Zwaaikom, overgang Albertkanaal-Antitankgracht
Zwaaikom (overgang Albertkanaal – Antitankgracht

De Vlaamse regering heeft plannen om de Zwaaikom in Oelegem te dempen en ze samen met de omliggende gronden om te vormen tot industriegebied. Deze plaats is een symbolische plaats voor de milieubeweging en we worden hiermee in onze ziel geraakt. Maar er is misschien goed nieuws!? De Zwaaikom is een symbolische plaats voor de milieubeweging, want het behoud van de Antitankgracht kende hier een harde strijd. Het succesvolle Anti-Duwvaart-protest verhoogde het milieubewustzijn aanzienlijk en heeft ontegensprekelijk een stimulerende en inspirerende invloed gehad op de ontluikende milieubeweging. De Zwaaikom en de directe, natuurlijke omgeving hebben een grote intrinsieke natuurwaarde en vervullen een verbindingsfunctie van bovenlokaal belang. Verschillende natuurgebieden vinden hier een knooppunt/verbinding: Zwaaikom, Albertkanaal, vallei Tappelbeek, Kapelbeek en de nabijheid van de Antitankgracht. Ook het ruimtelijk structuurplan van de provincie Antwerpen selecteert de Antitankgracht als natuurverbinding. De natuurdoelen voor vleermuizen kunnen alleen worden gerealiseerd als ook de ecologische verbindingen tussen de winter- en zomerverblijfplaatsen, de fourageergebieden en de zwermplaatsen functioneel zijn. Onder andere het knooppunt rond de Zwaaikom speelt hierin een uitzonderlijk belangrijke rol.

Duwvaartprotest Groene Fietsers
Sky Rymenants – communicatieverantwoordelijke van GroenRand
Watertekort

De droogteproblematiek zal de watersector de komende jaren sterk uitdagen. Door in te zetten op duurzaam watergebruik, innovatie en nieuwe infrastructuur zal Water-link die uitdaging het hoofd bieden. Recent werd een cruciale stap gezet om dit te ondersteunen. De Vlaamse regering en Vlaams minister Demir hebben op de ministerraad van 18 december 2020 hun steun geuit voor de studie naar een nieuw spaarbekken in Oelegem. Het idee is om het nieuwe spaarbekken te ontwikkelen aan de aanzet van het voormalige Duwvaartdok. De ligging is ideaal door de nabijheid van het reeds operationele spaarbekken van Broechem en het productiecentrum in Oelegem. Maar de strategische watervoorraden blijken niet voldoende zijn. De klimaatverandering lijkt de waterbedrijven in snelheid te nemen. De bekkens worden gevuld met oppervlaktewater uit waterlopen in de wijde omgeving, maar dat gebeurt niet het hele jaar door. In de droge helft van vorig jaar werd er geen water ingenomen. De bekkens zijn duur om aan te leggen, maar relatief goedkoop in gebruik en doordat er weinig energie verbruikt wordt, is ook hun klimaatimpact gunstig. De spaarbekkens van Water-link zijn samen goed voor acht miljoen kubieke meter. De bron van al dat water zijn het Albertkanaal en zijn zijtak het Netekanaal, die kanalen worden op hun beurt gevoed door de Maas. Omdat Water-link ook veel water doorverkoopt aan de collega-bedrijven, zijn het Albertkanaal en dus de Maas goed voor 40 procent van de Vlaamse drinkwaterproductie en is hierdoor zeer kwetsbaar.

Watertekort opvangen

Na de voorbije hete, droge zomers bleek dat er plots te weinig kanaalwater voorhanden was, tien dagen heeft het erom gespannen. Prognoses geven aan dat er, door langdurige droogteperiodes, tegen 2100 in de zomers watertekorten zullen zijn. De neerslag in de winter kan dit niet opvangen tenzij er gigantische spaarbekkens zouden worden bijgebouwd. Aan de Zwaaikom In Oelegem plant Water-link daarom de bouw van een installatie, die brak water – een mengeling van zoet en zout water – dat via de Schelde langs de haven landinwaarts stroomt.
Hierbij is er voor Vlaanderen een belangrijke uitdaging weggelegd die volledig in lijn ligt met de voorstellen die er momenteel in het kader van de Blue Deal worden uitgewerkt.
Uiteraard moeten de ecologische randvoorwaarden en de ecologische verbindingskwaliteit tussen Antitankgracht en de Tappelbeekvallei bewaakt worden. Een ecohydrologische studie is ondertussen opgestart. Als er een spaarbekken komt, zal er wellicht geen industrie komen. Dit opent meer perspectieven voor de ecologische verbindingen.

Argusogen

Nieuwe spaarbekkens aanleggen is geen vanzelfsprekendheid: ze nemen erg veel plaats in en je botst snel op protest. Je stuit op weerstand, van omwonenden of natuurverenigingen. Het is daarom belangrijk dat tijdens het ontwerp en de ontwikkeling van het spaarbekken ingezet wordt op een maximale integratie in de omgeving en omringende natuur. Water-link zal zich hierin moeten laten adviseren door relevante kenniscentra en representatieve verenigingen. Naast het spaarbekken ligt immers een belangrijk beschermd ‘Natura 2000’-gebied. Met behulp van duurzame technieken zoals natuurlijke beplanting van de oever, zal het spaarbekken de habitat van lokale waterfauna en flora versterken. Dit zou ervoor moeten zorgen dat een ecologisch verantwoorde oplossing geboden wordt voor de droogte. Tijdens de uitwerking houden mee in het oog dat er dialoog komt met betrokken stakeholders zoals de lokale besturen, de Vlaamse Milieumaatschappij, de Vlaamse Waterweg en Natuurpunt.
We volgen het met argusogen…

DW

Facebook27
Facebook
Twitter